CBAM Nedir?
Avrupa Birliği, karbon yoğun ürünlerin ithalatında “Karbon Sınır Ayarlama Mekanizması (CBAM)” adını verdiği yeni bir uygulama başlattı.
CBAM, demir–çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen gibi üretiminde yüksek oranda karbon salımı gerçekleşen ürünlere karbon vergisi uygulanmasını öngörür.
Bu mekanizmanın amacı, AB’ye ithal edilen ürünlerin üretimi sırasında ortaya çıkan karbon emisyonları için de eşdeğer bir karbon fiyatının ödenmesini sağlamaktır.
Yani, AB dışındaki üreticiler ürünlerinin karbon ayak izini raporlamakla yükümlüdür. Eğer bu emisyonlar üretici ülkede fiyatlandırılmamışsa, ithalatçılar AB’ye girişte bu farkı öder.
CBAM sayesinde, AB içindeki üreticiler ile AB dışındaki üreticiler eşit karbon maliyetine tabi tutulur ve “karbon kaçağı” (daha düşük çevre standartlı ülkelere üretim kayması) önlenmiş olur.
CBAM’den En Çok Hangi Türk Sektörleri Etkilenecek?
Demir–çelik, alüminyum, çimento, gübre, hidrojen ve elektrik sektörleri CBAM kapsamındadır.
Türkiye’nin AB’ye ihracatında bu sektörlerin payı oldukça yüksek olduğu için özellikle bu alanlarda raporlama ve emisyon hesaplama süreçleri kritik hale gelmiştir.
CBAM Neden Uygulamaya Konuldu?
Avrupa Birliği, uzun süredir yürürlükte olan Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) ile karbon salımlarını azaltmayı hedefliyor.
Ancak bazı şirketler, yüksek karbon maliyetlerinden kaçmak için üretimlerini AB dışındaki, iklim politikaları daha gevşek ülkelere taşıyor. Bu durum, “karbon kaçağı” olarak adlandırılıyor.
Karbon kaçağı, AB’nin iklim hedeflerini zayıflatıyor; çünkü bu ürünler daha sonra tekrar AB’ye ithal edilerek sisteme dolaylı yoldan geri dönüyor. İşte CBAM, tam da bu sorunu çözmek için geliştirildi.
CBAM, ithal edilen ürünlerin karbon maliyetini AB içindeki üreticilerle eşitleyerek karbon kaçağını önlemeyi amaçlıyor.
Ayrıca, 2034 yılına kadar tamamen kaldırılacak olan ücretsiz emisyon izinlerinin yerini alacak şekilde tasarlandı.
CBAM Nasıl İşler?
Geçiş Dönemi ve Kalıcı Uygulama (Ekim 2023 – 2026)
CBAM, hem AB içindeki hem de AB dışındaki şirketlerin yeni sisteme uyum sağlayabilmesi için kademeli olarak uygulanmaktadır.
Bu süreç iki aşamadan oluşur: Geçiş Dönemi ve Kalıcı (Nihai) Dönem.
1️⃣ Geçiş Dönemi (Ekim 2023 – 2026)
Bu dönem, CBAM’in pilot aşaması olarak tasarlanmıştır.
Amaç, sistemin uygulanabilirliğini test etmek, veri toplamak ve tüm tarafların (ithalatçılar, üreticiler, yetkili kurumlar) süreci öğrenmesini sağlamaktır.
Geçiş döneminde CBAM, karbon kaçağı riski yüksek bazı sektörleri kapsar:
çimento, demir–çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen.
Bu aşamada hiçbir ödeme zorunluluğu yoktur. İthalatçılardan yalnızca şu bilgiler talep edilir:
-İthal edilen ürün miktarı
-Üretim sürecinde ortaya çıkan doğrudan ve dolaylı sera gazı (GHG) emisyonları
Bu bilgiler, üçer aylık raporlar şeklinde Avrupa Komisyonu’na sunulur.
2️⃣ Kalıcı Dönem (2026 ve Sonrası)
2026’dan itibaren CBAM tam olarak yürürlüğe girecektir.
Bu dönemde ithalatçılar:
-CBAM sertifikaları satın alacak,
-Ürünlerinin emisyonlarını beyan edecek,
-Gerekli karbon bedelini ödeyerek sistemle uyumlu hale gelecektir.
Ayrıca ürün kapsamı genişletilecek ve AB Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) kapsamındaki sektörlerin %50’sinden fazlası CBAM’e dahil edilecektir.
CBAM Raporlaması Nasıl Yapılır?
Ürün Miktarı ve Sera Gazı (GHG) Emisyonlarının Bildirimi
Geçiş döneminde ithalatçılar, ithal ettikleri ürünlerin miktarını ve üretim sürecinde ortaya çıkan doğrudan ve dolaylı sera gazı emisyonlarını Avrupa Komisyonu’na bildirmekle yükümlüdür.
Bu raporlama üç farklı yöntemle yapılabilir:
1️⃣ AB Yöntemine Göre Tam Raporlama (EU Method)
En doğru ve kalıcı yöntemdir.
Ürünün üretim sürecinde ortaya çıkan emisyonlar, AB’nin belirlediği yeni metodolojiye göre hesaplanır.
Bu yöntem 2025 itibarıyla zorunlu hale gelecektir.
2️⃣ Eşdeğer Yöntemle Raporlama (Equivalent Method)
Geçiş döneminde üreticiler, AB standardına denk kabul edilen üç alternatif yöntemden birini kullanabilir.
Bu, AB dışındaki ülkelerde mevcut hesaplama sistemlerine uyum sağlamak için geçici bir kolaylıktır.
3️⃣ AB Komisyonu Referans Değerlerine Göre Raporlama (Default Values)
Bu yöntemde, AB Komisyonu tarafından yayımlanan varsayılan emisyon değerleri esas alınır.
Sadece Temmuz 2024’e kadar kullanılabilir ve toplam emisyonların en fazla %20’si için geçerlidir.
Raporlama Süreci Nasıl Yapılır?
Tüm raporlamalar, Avrupa Komisyonu’nun geliştirdiği CBAM Geçiş Dönemi Kayıt Sistemi (CBAM Transitional Registry) üzerinden yapılır.
Bu sisteme erişim, ithalatçının bulunduğu ülkenin Ulusal Yetkili Otoritesi (NCA) aracılığıyla sağlanır.
İthalatçıların Sorumlulukları Nelerdir?
CBAM sistemi tamamen yürürlüğe girdiğinde, AB’ye ürün ithal eden şirketlerin yerine getirmesi gereken bazı yükümlülükler olacaktır. İthalatçılar, karbon emisyonlarını şeffaf şekilde beyan edip karşılığında gerekli sertifikaları sunmakla sorumludur.
1️⃣ Kayıt Olmak
CBAM kapsamındaki ürünleri ithal etmeden önce, ithalatçılar ulusal yetkili otoriteye (NCA) kayıt yaptırmalıdır. Bu kayıt, CBAM sistemine erişim ve raporlama için zorunludur.
2️⃣ Yıllık Emisyon Raporu Sunmak
Her yıl, ithalatçılar aşağıdaki bilgileri Avrupa Komisyonu’na beyan etmekle yükümlüdür:
-CBAM kapsamındaki ithal edilen ürün miktarı
-Ürünlerin üretimi sırasında ortaya çıkan tahmini karbon emisyonları
3️⃣ CBAM Sertifikası Satın Almak ve Teslim Etmek
İthalatçılar, ithal ettikleri ürünlerin karbon salımına denk gelen miktarda CBAM sertifikası satın alıp sisteme teslim etmek zorundadır. Bu sertifikalar, ithal ürünlerin karbon maliyetini dengelemek için kullanılır.
4️⃣ Belgeleri Saklamak ve Denetime Hazır Tutmak
İthalatçılar, CBAM kapsamında yaptıkları tüm işlemlere ait belgeleri düzenli şekilde saklamakla yükümlüdür. Bu belgeler, denetim ve uyum kontrollerinde kullanılacaktır.
CBAM’in Faydaları Nelerdir?
CBAM, yalnızca AB’nin iklim politikalarını desteklemekle kalmaz; aynı zamanda küresel ölçekte daha temiz ve adil bir üretim yapısını teşvik eder.
1️⃣ Küresel Ölçekte Temiz Üretimi Teşvik Eder
CBAM, yüksek karbon salımı yapan ürünlerin maliyetini artırarak düşük emisyonlu üretimi rekabet avantajına dönüştürür.
Bu durum, AB dışındaki ülkelerde faaliyet gösteren üreticileri de daha temiz teknolojilere yatırım yapmaya yönlendirir. Sonuç olarak, küresel ölçekte daha sürdürülebilir üretim süreçleri gelişir.
2️⃣ AB Sanayisi İçin Eşit Rekabet Ortamı Sağlar
AB içinde faaliyet gösteren şirketler, Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) kapsamında karbon salımlarının maliyetini üstlenirken; benzer düzenlemelere tabi olmayan ülkelerdeki üreticiler bu maliyetten muaftır.
CBAM, ithal ürünlere eşdeğer bir karbon bedeli getirerek bu farkı ortadan kaldırır.
Böylece AB’li üreticiler, daha düşük çevre standartlarına sahip ülkelerin haksız rekabetine karşı korunur.
CBAM’in Zorlukları Nelerdir?
CBAM, karbon emisyonlarının doğru şekilde ölçülmesi ve raporlanması için kapsamlı bir idari süreç getirir. Bu da özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeler için bazı yeni sorumluluklar ve uyum maliyetleri anlamına gelir.
1️⃣ İdari ve Teknik Yükümlülükler
İthalatçı ve üreticiler, CBAM kapsamında:
-Yetkili kurumlara kayıt olmak,
-Ürünlerin üretiminde oluşan gömülü emisyonları doğru biçimde hesaplamak,
-Tedarikçilerden doğrulama almak veya uzman desteği sağlamak zorundadır.
Bu süreçler, özellikle emisyon verilerinin toplanması ve doğrulanması aşamasında teknik uzmanlık gerektirir.
2️⃣ Sertifika Yönetimi ve Uyum Süreci
İthalatçılar, ithalat ettikleri ürünlerin karbon salımına denk gelen miktarda CBAM sertifikası satın alıp teslim etmek zorundadır.
Bu sertifikaların doğru şekilde yönetilmemesi veya raporlamadaki hatalar, gümrükte gecikmelere neden olabilir.
3️⃣ Sistemsel Uyum ve Eğitim İhtiyacı
Şirketlerin CBAM’e uyum sağlayabilmesi için:
-Dahili süreçlerini güncellemesi,
-Personeline CBAM konusunda eğitim vermesi,
-Gerekirse yeni yazılım ve izleme sistemlerine yatırım yapması gerekir.
Bu durum özellikle KOBİ’ler için maliyet ve zaman yönetimi açısından önemli bir zorluk oluşturabilir.
CBAM Türk İhracatçıları İçin Ne Anlama Geliyor?
AB’ye ihracat yapan firmalar artık ürünlerinin karbon ayak izini belgelemek zorunda.
Bu, doğru ölçüm yapabilen, raporlama sistemine sahip firmalar için rekabet avantajı yaratacak; diğerleri için ise pazar kaybı riski doğuracaktır.
Türk Şirketleri CBAM’e Nasıl Hazırlanabilir?
-Ürün bazlı karbon hesaplaması yapılmalı,
-Tedarik zincirindeki veriler toplanmalı,
-CBAM raporlama süreçlerine uygun yazılımlar ve danışmanlık hizmetleri alınmalıdır. Ayrıca şirket içinde sürdürülebilirlik ve raporlama birimi oluşturulması tavsiye edilir.
CBAM Uyum Maliyeti Ne Kadar Olabilir?
Bu, ürünün karbon yoğunluğuna ve AB karbon fiyatına bağlı olarak değişir.
2026 sonrası dönemde, birim başına karbon bedeli AB Emisyon Ticaret Sistemi fiyatıyla doğrudan bağlantılı olacaktır.
Doğru hesaplama yapmayan firmalar beklenmedik maliyetlerle karşılaşabilir.
Türkiye’de CBAM Uyumuna Yönelik Resmî Bir Kurum veya Destek Var mı?
Ticaret Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ve TSE bu konuda koordinasyon içindedir.
Ayrıca bazı üniversiteler, danışmanlık şirketleri ve sanayi odaları firmalara CBAM hazırlık desteği sunmaktadır.
Türk Tedarikçiler AB Alıcılarından Ne Tür Belgeler Talep Edecek?
AB ithalatçıları, Türk üreticilerden:
-Ürün bazında doğrudan ve dolaylı emisyon verileri,
-Üretim tesislerine ait enerji tüketimi raporları,
-Gerekirse bağımsız doğrulama belgeleri isteyecektir.
CBAM Türkiye’nin Yeşil Dönüşüm Sürecini Nasıl Etkiler?
CBAM, Türk sanayisinde enerji verimliliği, yenilenebilir enerji kullanımı ve dijital raporlama sistemlerine geçişi hızlandırıcı bir araç olacaktır.
Aynı zamanda Sınırda Karbon Düzenlemesi Uyum Fonu gibi yeni finansman modellerine de kapı aralayacaktır.
KOBİ’ler CBAM’e Nasıl Uyum Sağlayabilir?
KOBİ’ler için temel adımlar:
-Ürün bazlı emisyon envanteri oluşturmak,
-Yerli danışmanlık veya yazılım çözümleriyle süreçleri dijitalleştirmek,
-Sanayi odaları ve ticaret odalarının eğitimlerinden faydalanmak.
CBAM ile ISO 14064 veya Karbon Ayak İzi Raporlaması Arasında Nasıl Bir İlişki Var?
CBAM raporlamasında kullanılacak veriler, ISO 14064-1 standardına uygun sera gazı hesaplamalarından elde edilir.
Bu standarda göre hazırlanan doğrulanabilir raporlar, CBAM sürecinde temel belge niteliğindedir.
CBAM’e Uyum Sağlamayan Türk İhracatçıları Ne Bekliyor?
Doğru ve zamanında raporlama yapmayan firmalar için:
-Gümrükte ürünlerinin işleme alınmaması,
-CBAM sertifikası maliyetlerinin katlanması,
-Uzun vadede AB pazar payı kaybı riski söz konusudur.
